توسط سردبیر در
1

تغییر اندازه فونت:

پیدایش اتحادیه های کارگری در ایران و تشکیل شورای متحّده مرکزی

 

1- گامهای نخستین در تاسیس اتحادیه ها

تشکیل اتحادیه های کارگری ایران از اوائل قرن بیستم، به ویژه در جریان انقلاب مشروطه (1911- 1907) آغاز می شود. در این دوران مناسبات سرمایه داری در ایران توسعه یافته، بازرگانی خارجی افزایش قابل ملاحظه ای پیدا می کرد، سرمایه های انحصاری خارجی امتیازهای سودآوری در کشور به دست می آورند، جریان جدا شدن تولیدکنندگان از وسائل تولید دامنه دارتر می گردد و سالانه دهها هزار نفر از دهقانان بی زمین و تولیدکنندگان خرده ای که از وسائل تولید محروم شده بودند در جستجوی کار به شهرها رو می آورند و عده زیادی از آنان نیز برای پیدا کردن کار به خارج از کشور به ویژه به روسیه مهاجرت می نمایند.

مهاجرت کارگران و دهقانان ایرانی به روسیه، به خصوص شهر باکو که مرکز صنایع نفت روسیه بود سبب می شود که آنها با افکار انقلابی و سازمان های کارگری، طرز مبارزه و فعالیت آنان آشنا گردند. کارگران ایرانی در مبارزه سندیکائی و انقلابی کارگران باکو نقش مهمی بازی کردند. عده ای از آنان که به ایران بر گشتند کوشش نمودند که اتحادیه های صنفی را در شهرهای مهم کشور تشکیل دهند. در سال 1906 برای نخستین بار اتحادیه کارگران چاپخانه ها در تهران تشکیل شد. در سال 1907 برای نخستین بار کارگران و کارمندان پست و تلگراف به خاطر افزایش حقوق دست به اعتصاب زدند. اتحادیه کارگران برق را حیدر خان عمواوغلی در سال 1907 تشکیل داد و در همین اوان حیدرخان اتحادیه کارکنان تراموای تهران را تشکیل داد و اولین اعتصاب کارگران برق در سال فوق به وسیله عمواوغلی رهبری شد. این اعتصاب برای یک روز تعطیل در هفته، لباس کار، کمک به کارگرانی که موقع کار علیل می شوند، بود (نقل از روزنامه حبل المتین شماره 87، هفدهم اوت 1907). در فاصله سالهای 1910 – 1907 کارگران و کارمندان تهران، رشت، کارگران شرکت ماهیگیری لیانوزوف و باربران بندری بندر انزلی چندین بار اعتصاب کردند و توانستند موفقیت هائی به دست آورند. در کارخانه لیانوزوف در انزلی کارگران شیلات ایران با روس ها متحدا اعتصاب می کردند.

پس از شکست انقلاب مشروطه و آغاز جنگ اول جهانی نهضت کارگری ایران نیز دچار رکود گردید. با آغاز انقلاب در روسیه به ویژه پس از پیروزی انقلاب اکتبر، نهضت انقلابی در ایران نیز توسعه می یابد.

در سالهای 1917- 1921 در تمام ایران، به خصوص در ایالات شمالی جنبش آزادی ملی و مبارزه علیه امپریالیسم انگلیس و قرارداد وثوق الدوله و نصرت الدوله با انگلستان (قرارداد 1919) رونق بیشتری پیدا می کند.

در گیلان انقلاب توده ای پیروز می شود و در آذربایجان و خراسان قیام ملی خیابانی و کلنل محمد تقی پسیان برپا می گردد. در همین دوران نهضت سندیکائی نیز احیاء می شود و اتحادیه های کارگری فعالیت خود را در شهرهای بزرگ کشور از نو آغاز می کنند. در سال 1918 کارگران چاپخانه های تهران دست به اعتصاب میزنند و موفق به انعقاد قرارداد دسته جمعی با کارفرمایان می گردند. در اثر این اعتصاب ساعات کار روزانه به هشت ساعت تقلیل می یابد، دستمزدها افزایش داده می شود و شرایط کار بهتر می گردد. در گیلان چندین اتحادیه کارگری بوجود می آید که مهمترین آنان اتحادیه باربران و کارگران بندر انزلی به رهبری محمد آخوندزاده و مشهدی ابراهیم و حسین شوقی بوده است. اتحادیه کارگران ایالتی گیلان به رهبری رضا حسن زاده (معروف به چنگیز) بوده است. علاوه بر این اتحادیه کارگران صیادان، بشکه چی ها، سپورها، خیاط ها، نجارها، آهنگران، حلبی سازان و غیره در گیلان موجود بود. از رهبران اتحادیه های کارگری گیلان مشهدی ابراهیم رئیس اتحادیه و استاد غلامحسین نجار در زندان رضاشاهی در گذشتند.

در تهران سیفی و مرتضی حجازی و محمد تنها، در آبادان علی شرقی و علی امید و دیگران فعالیت می کردند. ابوالقاسم اسدی و حسین شرقی و حسابی (دهزاد) در سالهای 1927 نهضت کارگری ایران را در تهران اداره می کردند.

محمد تنها، علی شرقی، مرتضی حجازی، انزایی، صادق پور و سایر رهبران کارگری در زندان رضاشاهی در گذشتند. حسین شوقی، رضایف شرقی و “حسن نیک بین” دبیر حزب کمونیست ایران و سیفی و حسابی دهزاد و دیگران در دوران استالین بوسیله بریا- رئیس سازمان امنیت مرکزی- و باقراوف- رئیس جمهور آذربایجان شوروی- از بین رفتند.

در رشت روزنامه “پیک ایران” ارگان زحمتکشان گیلان منتشر گردید. اولین بیانیه خطاب به “دهقانان فقیر بیدار شوید” در این روزنامه چاپ و منتشر گردید. این اولین قدم برای بیداری نهضت دهقان های ایران بود. در آجی بیشه و شهر رشت متینگ بزرگ دهقانان تشکیل گردید. سایر فعالین و رهبران اتحادیه های گیلان، روستائی، علی کباری، علیوف آهنگر، رضا روستا و دیگران بوده اند.

در سالهای 1920 به رهبری دهگان و کمک حزب کمونیست ایران نهضت سندیکائی کارگری توسعه یافته و تعداد اتحادیه های تهران از 15 اتحادیه تجاوز می کند که مهم ترین آنها اتحادیه کارگران چاپخانه ها، نساجی، معلمان و غیره بودند. در همین سال شورای اتحادیه ها تشکیل می شود که در آن هر یک از اتحادیه ها یک نفر نماینده داشتند. بنا به ابتکار شورای مرکزی تهران روز اول ماه مه در اکثر شهرهای کشور نمایش کارگری تشکیل شد.

در شمال کشور، به ویژه در گیلان که نهضت انقلابی جنگلی ها اوج بیشتری یافته بود سازمان سیاسی طبقه کارگر نیز تشکیل گردید. در ماه ژوئن 1920 (خرداد 1299 – سال کودتای رضاخان) نخستین کنگره حزب کمونیست ایران در بندر انزلی تشکیل یافت، مرامنامه و اساسنامه حزب را به تصویب رسانید و اعضای کمیته مرکزی را انتخاب کرد. (احسان الله خان از طرف حکومت انقلابی گیلان بنام کمیته آزادیبخش ایران تشکیل حزب طبقه کارگر را تبریک گفت).

در نوامبر سال 1921 برای ایجاد هماهنگی بین نهضت اتحادیه های کشور شورای مرکزی اتحادیه ها تشکیل شد و ارگان آن روزنامه “حقیقت”، سپس “کار و اقتصاد ایران” نیز فعالیت خود را آغاز کردند. در آغاز سال 1922 شورای مرکزی بیش از 20 هزار کارگر و کارمند را در صفوف اتحادیه ها متمرکز ساخته بود. در همین سال (1922) کارگران نفت جنوب نیز موفق به تاسیس اتحادیه شدند. نهضت اتحادیه ای تا سال 1925 بسوی اعتلاء می رفت و در همین سال اعضای اتحادیه های وابسته به شورای مرکزی به 30 هزار نفر رسیدند.

با برقراری حکومت دیکتاتوری رضاشاه (1941- 1925) که با برنامه ریزی انگلستان در ایران عملی و مستقر شد و تصویب قوانین ضد کارگری، سازمان های اتحادیه ای و حزب کمونیست ایران مجبور به فعالیت مخفی شدند.

در دوران دیکتاتوری رضاشاه اعتصاب های مهمی در موسسات شرکت نفت ایران و انگلیس، کارخانه ها و سایر موسسات رخ داد که مهمترین آنها اعتصاب کارگران نفت در ماه مه 1929 بود. در این اعتصاب تمام کارگران شرکت کردند و رهبری اعتصاب به دست “جمعیت کارگران نفت جنوب” بود. کارگران اعتصابی افزایش حقوق، تامین مسکن، تقلیل ساعت کار روزانه، تعیین بازنشستگی برای کارگرانی که در جریان کار علیل می شوند و خانواده آنان، مرخصی سالانه، به رسمیت شناختن اتحادیه های کارگری و روز اول ماه مه، آزادی کارگران زندانی و غیره را مطالبه می کردند.

برای مقابله با کارگران اعتصابی نه تنها نیروهای نظامی ایران بلکه نیروی دریائی انگلیس نیز دست به کار شدند. در نتیجه زد و خورد بین کارگران و سربازان دهها کارگر کشته شدند، 201 نفر زندانی و 500 نفر به سایر شهرهای کشور تبعید گردیدند. سال بعد یعنی در سال 1930 تمام کارگران کارخانه وطن در اصفهان دست به اعتصاب زدند و موفق شدند کار روزانه را به 9 ساعت تقلیل دهند، دستمزد را 20 درصد افزایش دهند و جریمه ها را کم نمایند.

در سال 1932 بیش از 800 نفر از کارگران ساختمان نوشهر دست به اعتصاب زدند. این اعتصاب 8 روز طول کشید و کارگران موفق به افزایش دستمزد شدند.

در سالهای 1930 صدها نفر از رهبران اتحادیه ها و رهبران سازمان های مخفی حزب کمونیست بازداشت شدند و سال های متمادی در زندان به سر بردند. تا سال 1941 بیش از 1500 تن از رهبران و فعالان حزب کمونیست و اتحادیه های کارگری زندانی شدند.

 

2- نهضت سندیکائی در دوران جنگ دوم جهانی و پس از آن

پس از ورود نیروهای متفقین به ایران و سقوط دیکتاتوری رضاشاه رهبران و فعالان حزب و اتحادیه های کارگری که در زندانها و تبعید گاهها به سر می بردند آزاد شدند، اعتلای نهضت دموکراتیک و کارگری از نو آغاز گردید. در پائیز سال 1941 حزب توده ایران تشکیل شد و این حزب کمک های موثری به تشکیل اتحادیه های کارگری، تمرکز آنها و رهبری آن ها کرد. در سال 1942 شورای مرکزی اتحادیه های ایران تشکیل شد. در همان سال کارگران اصفهان با اعتصاب خود توانستند ساعت کار روزانه را تقلیل دهند، دستمزد را زیاد کنند، تعطیل سالانه و امتیازهای دیگری به دست آورند. این پیروزی کارگران اصفهان تاثیر فراوانی به اعتلای نهضت کارگری در کشور داشت. در مرداد ماه 1321 در اصفهان کارگران کارخانه های شهرضا و پشمباف و صنایع پشم اعتصاب کردند و تقاضای خود را در باره بهبود وضع خود و اضافه دستمزد به کارفرمایان ابلاغ داشتند.

در این موقع سرلشکر زاهدی به حمایت کارفرمایان برخاست ولی اعزام سربازان به کارخانجات و سرنیزه برای فرونشاندن اعتصاب سودی نبخشید. در نتیجه مقاومت کارگران به رهبری بهرامپور و صرافیان و چند تن دیگر، کارفرمایان مجبور شدند 25 درصد به مزد کارگران اضافه کنند و ضمن پرداخت حقوق ایام تعطیل روزی دو نان مجانی به کارگران بدهند (چون موقع جنگ نان و خواربار کمیاب بود). ضمن این اعتصابات که به وسیله تقی فداکار و محرمعلی شمیده رهبری می شد، اتحادیه کارگران اصفهان به شورای متحده مرکزی پیوست.

با وجود بالا رفتن روزافزون بهای خواربار، مبارزه کارگران ادامه یافت تا دولت مجبور شد دکتر شیخ را برای رسیدگی به وضع کارگران به اصفهان اعزام دارد. او مشاهده کرد که کارگران پاره ای اوقات برای سیر کردن شکم های گرسنه خود “کاه” می خورند. بالاخره در اثر مذاکره کارگران با کارفرمایان مقرر گردید که کارگران سالی دو دست لباس و یک ماه حقوق به عنوان عیدی و مزایای دیگری دریافت دارند. در اثر این موفقیت کارفرمایان به کمک حزب وطن و عمال سیدضیاء برای اضمحلال سندیکاهای کارگری وارد عمل شدند. در فروردین سال 1323 عده ای از اوباش و چاقو کشان عمال سیدضیاء و کارفرمایان به اتحادیه های کارگری اصفهان حمله ور شدند و با استفاده از سلاحهای گرم و سرد عده ای از کارگران مقاوم را مجروح کردند که در اثر جراحات وارده دو نفر از آنها فوت کردند. برای جلوگیری از این تحریکات و جنایات، کارگران اعتصاب عمومی اعلام کردند و مدت هشت روز اعتصاب ادامه یافت تا آنکه دولت مجبور شد آقای قیامی را برای رسیدگی به ماهیت امر و اداره امور فرمانداری شهر اصفهان اعزام دارد. آقای قیامی وضع حقوقی کارگران را به دولت و مجلس گزارش داد، دخالت شهربانی و ارتش و عمال سیدضیاء را تایید کرد. با این گزارش نقشه کارفرمایان فاش شد.

دولت و کارفرمایان که در این مرحله از مبارزه شکست خوردند از راه دیگری برای اعمال فشار به کارگران وارد عمل شدند و بجای قیامی، رضاافشار را به اصفهان فرستادند و حزب نهضت ملی را به وجود آوردند. در عین حال به تشکیل اتحادیه های قلابی و دولتی پرداختند. شمس صدری و کیوان را که سابقا از رهبران اتحادیه ها بودند به استخدام خود در آوردند.

این اتحادیه های کارگری و کارفرمائی با کمک ارتش و شهربانی مجددا به کلوب اتحادیه های شورای متحده و حزب حمله ور شدند و در 7 فروردین 1323 اثاثیه و اموال کلوب ها را به غارت بردند، عده زیادی، از جمله “محمود بقراط” شدیدا مجروح گردیدند.

غیر از شورای مرکزی اتحادیه ها، مراکز دیگر اتحادیه ای نیز در کشور بوجود آمده بود که عبارت بودند از اتحادیه کارگران و برزگران، کانون کارگران راه آهن و کمیته مرکزی اتحادیه های زحمتکشان.

اتحادیه کارگران و برزگران توسط یوسف افتخاری، خلیل انقلاب، حکمی و شیفته چی و غیره تشکیل شد و ارگان مرکزی آن روزنامه “گیتی” بود. اعضای این اتحادیه به تحریک یوسف افتخاری در موسساتی که به منظور کمک به متفقین کار می کردند دست به اعتصاب می زدند و به همین علت به نام خرابکاران پشت جبهه جنگ معروف گردیدند.

کمیته مرکزی اتحادیه های زحمتکشان به رهبری دکتر “سلام اله جاوید” تشکیل شده بود که در تهران کلوبی بنام کلوب حیدرعمواوغلی داشت.

کانون کارگران راه آهن توسط رضا ابراهیم زاده و اکبر شهابی که شخص وی در آن موقع تحت نفوذ حزب اراده ملی سیدضیاء الدین طباطبائی بود، تشکیل یافت.

این تفرقه در صفوف اتحادیه های کارگری موجب ضعف آنان می شد و به همین علت از طرف شورای مرکزی اتحادیه های کارگری فعالیت زیادی برای وحدت سازمان های بالا به عمل می آمد. بالاخره با کوشش های مداوم و پیگیر در اول ماه مه 1944 (11 اردیبهشت 1323) اتحادیه های کارگری ایران به صورت شورای مرکزی اتحادیه های کارگران و زحمتکشان ایران یکی شدند و پس از چندی اتحادیه زحمتکشان و کانون کارگران راه آهن نیز به آن پیوستند. تعداد اعضای نمایندگان در شورای متحده 41 نفر بود و رضا روستا را به سمت دبیری شورا انتخاب کردند. روزنامه “ظفر” ناشر افکار شورای متحده بود.

با اتحاد سازمانهای کارگری تعداد اعضای آن نیز افزایش یافت به طوریکه تا آخر سال 1944 بیش از 150 هزار نفر به عضویت اتحادیه های کارگری در آمدند. نهضت سندیکائی در همین دوران و سالهای بعد رشد و توسعه بیشتری یافت و تعداد اعضای کارگرانی که در اتحادیه های شورای متحده مرکزی بودند در اواسط سال 1946 از 400 هزار نفر نیز بیشتر بود.

در اثر مبارزه پیگیر اتحادیه ها، فراکسیون حزب توده ایران در مجلس دوره 14، لایحه قانون کار را که حاوی خواست های قانونی کارگران بود تسلیم مجلس کرد. نکات اساسی لایحه قانون کار عبارت بودند از: شناسائی رسمی اتحادیه های کارگری، اجرای 8 ساعت کار روزانه، مرخصی هفتگی و سالانه برای همه کارگران و کارمندان، مرخصی شش هفته ای برای زنان باردار، جلوگیری از کار کودکان کمتر از 12 سال، اجرای بیمه های اجتماعی برای کارگران و کارمندان. اما دولت ساعد و اکثریت نمایندگان مجلس که از مالکان و سرمایه داران بزرگ تشکیل شده بودند، به بهانه های مختلف از طرح و تصویب قانون جلوگیری به عمل می آوردند. در مقابل این رفتار، کارگران و زحمتکشان کشور دست به تظاهرات عظیمی زدند. در این تظاهرات بیش از 900 هزار نفر کارگر شرکت کردند و از دولت و مجلس خواستند که هر چه زودتر لایحه قانون کار را به تصویب برساند. بر اثر همین تظاهرات و فشار توده ها بود که مجلس مجبور شد در سال 1945 یکی از خواست های کارگران را بصورت بیمه کارگران تصویب کند. بر اساس این قانون برای بیمه کارگران 2% از حقوق کارگران منظور می شد و 3% را می بایست کارفرمایان بپردازند.

پس از خاتمه جنگ دوم جهانی و پیروزی متفقین بر آلمان هیتلری جنبش کارگری و دموکراتیک ایران باز هم بیشتر توسعه یافت. در آوریل سال 1946 کارگران نفت اتحادیه خود را تشکیل دادند و به شورای متحد مرکزی پیوستند.

در اول ماه مه 1946، روز همبستگی بین المللی کارگران، بیش از 700 هزار کارگر در تهران و سایر شهرهای ایران نمایش دادند. نمایش اول ماه مه 1946 به مارش موفقیت آمیز اتحادیه کارگران مبدل شد و در تمام شهرهای مهم ایران مانند تهران، آبادان، تبریز و اصفهان و رشت و کرمانشاهان و سایر نقاط ایران کارگران به تظاهرات پرداختند. در این موقع “محرمعلی شمیده” از طرف کارگران آذربایجان در جشن اول ماه مه در تهران شرکت کرد و وحدت نهضت کارگری آذربایجان را با نهضت سرتاسری ایران طی مصاحبه ای بیان داشت.

در 10 ژوئیه سال 1946 اتحادیه مهندسین نیز در نخستین کنگره خود تصمیم همکاری با شورای متحد مرکزی را اتخاذ نمود. با این ترتیب در اواسط سال 1946 شورای متحده مرکزی به صورت یگانه مرکز اتحادیه کارگری و کارمندان و روشنفکران کشور در آمد. بر اساس همین وحدت اتحادیه های کارگری بود که شورای متحد مرکزی در 13 اوریل 1945 به اتحادیه های اتحاد شوروی، انگلستان و فرانسه مراجعه نمود و تقاضا کرد که برای بازدید از وضع طبقه کارگر ایران و برقراری تماس با اتحادیه های کارگری ایران، نمایندگانی به کشور ما اعزام دارند.

تنها اتحادیه های شوروی دعوت را قبول کردند و هیئت نمایندگی اتحادیه های شوروی به ریاست بوریسوف مسئول اتحادیه های اتومبیل سازی زیل (زیمنس سابق) از شهرها و موسسات کارگری تهران و مازندران و آذربایجان ایران بازدید کرد.

 

به نقل از راه توده 163 21.01.2008

 

 


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: